حوزه‌هاى علمى شيعه بود . دانشمندانى مانند شيخ مفيد « 1 » كه مقام بلند علمى او در دنياى اسلام مشهور است و همچنين كلينى « 2 » ، كه ايرانى و اهل رى بوده ، از رهبران و اساتيد اين حوزه بوده‌اند . كلينى صاحب جامع كافى « 3 » است كه اين كتاب يكى از كتب چهارگانهء حديث شيعه ، معروف به كتب اربعه است . و مهم‌تر اين بود كه اين حوزه از سال 260 تا 327 هجرى تحت نظارت چهار تن از مشاهير علما كه نيابت خاصهء حضرت صاحب الزمان ارواح العالمين له الفداء را داشتند « 4 » قرار گرفت و ايشان كارهاى تحقيقات علمى را دنبال مىكردند . يكى از خاندان‌هاى مهم و مشهور علمى اين دوره ، خاندان نوبختى يا بنىنوبخت بودند . سرانجام بعد از فتنه‌هايى كه در بغداد به تحريك متعصبان اهل سنت و سياستمداران وقت ، مانند طغرل بيگ سلجوقى عليه شيعه و عليه مردم محلهء شيعه نشين بغداد به نام كرخ بر پا گرديد كتابخانهء كم نظير شيعه و دارالكتب بنى شاپور كه ابو نصر شاپور بن اردشير « 5 » وزير بهاء الدوله ، پسر عضد الدوله ديلمى آن را بنا كرده بود ، به آتش كشيده شد . « 6 » اين كتابخانهء شيعه كه ياقوت حموى در معجم البلدان مىگويد : در دنيا نيكوتر از آن نبوده و كتاب‌هايش به خط پيشوايان و بزرگان بوده است در سال 381 هجرى تأسيس و دار العلم نامگذارى شده و موقوفاتى براى آن وقف شده بود ، هفتاد سال مورد استفاده بود تا با ورود طغرل بيگ به بغداد در سال 451 هجرى به آتش كشيده شد و ده هزار جلد كتاب از نفايس كتب - و از جمله گفته شده است حاوى صد جلد قرآن مجيد به خط بنى مقله « 7 » بوده است - در آتش ظلم طغرل بيگ و متعصّبان نادان ، از ميان رفت . و دامنه فتنه

--> ( 1 ) . شيخ مفيد ( 336 يا 338 - 413 ه - ) محمد بن محمد معروف به ابن معلم ، بنيانگذار شيوهء اجتهادى در فقه اماميه و از سرآمدان و فرهيختگان عرصه دانش كلامى و پديد آورندهء آثار ماندگار در زمينه‌هاى مختلف علوم اسلامى است . شيخ طوسى ( ره ) دربارهء وى گفته است : « او نزديك به دويست تأليف دارد . » از سوى دانشمندان شيعه و سنى توثيق شده است . ( 2 ) . نامبرده محدث نامى و فقيه مشهور شيعه محمد بن يعقوب بن اسحاق ، معروف به كلينى ( م ح 329 ) است كه نجاشى درباره‌اش مىنويسد : او در عصر خود ، شيخ و پيشواى شيعه دررى بود و حديث را از همه بيشتر ضبط كرده و بيش از همه مورد اعتماد است . كلينى از محضر پنجاه استاد بهره برد و خود شاگردانى تربيت كرد . كلينى مؤلف نخستين كتاب از كتب اربعهء شيعه مىباشد همگان بر وثاقت و امانتدارى وى اذعان دارند . شرح حال شيخ در منابع رجالى و تاريخى بسيارى آمده است . ( 3 ) . كتاب شريف كافى مهم‌ترين مرجع استنباطات فقهى و عقيدتى است كه در هشت جلد تأليف شده است و مشتمل بر 16199 حديث مىباشد كه نويسنده براى تأليف آن بيست سال وقت گذاشته است . كافى سه بخش دارد : اصول ، فروع ، روضه . دانشمندان شيعه بر كافى شروح و حواشى چندى نگاشته‌اند . نك : الذريعهء ، ج 13 ، ص 26 - 28 ؛ مقدمه كافى ، 30 الى 34 . ( 4 ) . نواب خاصه عبارتند از : ابوعمر ، عثمان بن سعيد عمروى ، ابو جعفر محمد بن عثمان بن سعيد عمروى ؛ ابوالقاسم ، حسين بن روح نوبختى ، ابوالحسن على بن محمّد سمرى . خاندان نوبختى يكى از خانواده‌هاى اصيل ايرانى است كه داخل اسلام شدند و به مذهب تشيع گرائيده‌اند و هم از جهت ترويج علوم ، معارف و هم از حيث حمايت از دين و دفاع از مذهب موجب تقويت بنيه اسلام شدند . دربارة خاندان نوبختى نك : خاندان نوبختى عباس اقبال آشتيانى ، انتشارات طهورى ، تهران 1357 ش ، و تاريخ تشيع ، ج 2 ، ص 181 به بعد . آل‌نوبخت عباس اقبال ، ترجمه به عربى على هاشم‌اسدى ، بنياد پژوهش‌هاى اسلامى آستان قدس . تاريخ علوم اسلامى ، ص 49 . ( 5 ) . شاپور بن اردشير ( 336 - 416 ه - ) دانشمند بزرگ و مردى با كفايت و درايت و وزير كاردان و شايسته و شيعه مذهب بود . شاعران بسيارى مدحش كرده‌اند از جمله ابوالعلاى معرى . نك : و فيات الاعيان ، ج 1 ، ص 199 - 200 . ( 6 ) . اين كتابخانه در محله شيعه نشين كرخ بغداد به گونه « بيت الحكمه » - كه به وسيله هارون الرشيد ساخته شده بود - در سال 383 ق احداث شد نك : المنتظم ، ج 15 ، ص 172 . محمد كرد على كتاب‌هاى آن را بالغ برده هزار جلد از نفيس‌ترين آثار بر شمرده . نك : خطط الشام ، ج 6 ، 185 ؛ كتاب و كتابخانه در اسلام از كاظم مديرشانه‌چى ، ص 84 به بعد . ( 7 ) . ابن مقله نامش محمد و كنيه‌اش ابوعلى است و از مشاهير وزرا و خطاطان بوده ، خط بديع « نسخ » را اختراع كرده و شهرت فوق العاده‌اى دارد نياكانش اهل فارس بودند شاعر گويد : فصاحهء سحبان و خط ابن مقلهء * و حكمهء لقمان و زهد ابن ادهم لو اجتمعت فى المرء و المرء مفلس * فليس له قدر به مقدار درهم نك : الاعلام 6 / 273 ، ريحانه ، ج 8 ، ص 227 ؛ معجم المؤلفين ، ج 10 ، ص 319 ؛ دهخدا ، 1 ، ص 312 ؛ مجله الاستازه ، 5 ، ص 199 و 197 - 222 ؛ مقاله ابتسام مرهون الصفار ، عنوان : ابن مقلهء و زيادهء الخط العربى .